OPEN ARCHIEVENDAG IN GEMEENTEARCHIEF VLISSINGEN 25 OKTOBER 2014

De Clijverstraat 100 jaar geleden

Op zaterdag 25 oktober zet het Gemeentearchief Vlissingen haar deuren wagenwijd open, zelfs de deur van het archiefdepot..

Deze archievendag maakt onderdeel uit van de 'Maand van de geschiedenis', met als thema: ‘Vriend en Vijand’. Onze foto-expositie over de Eerste Wereldoorlog verwijst naar dit thema.

Activiteiten die dag

·        Rondleiding in het archiefdepot met hoogtepunten als:

·        een brief met de handtekening van Michiel de Ruyter,

·        het oudste archiefstuk (1505)

·        bouwtekeningen uit het archief van scheepswerf De Schelde

·        een kaart met alle bominslagen die in Vlissingen plaatsvonden tijdens WOII

·        het briefje dat in de koker werd gestopt, onder het standbeeld van De Ruyter

 Aanvang rondleidingen: 12.00, 13.30 en 16.00 uur

De archiefschatten liggen veilig in een depot opgeslagen; de juiste temperatuur en luchtvochtigheid zorgen er voor dat het materiaal tot in lengte van jaren bewaard blijft. Normaal gesproken is deze ruimte dan ook gesloten voor het publiek. Wilt u toch eens een blik werpen in de archiefruimte waar de gemeente haar meest belangrijke en mooiste stukken bewaart, kom dan naar de archievendag.

·        Tonen van oude schoolplaten

Oudere generaties groeiden er mee op. Een vorm van aanschouwelijk onderwijs, nog altijd meer dan de moeite waard om te tonen.

·          Verkoop van enige overtollige boeken en prentbriefkaarten

Het archief is in het bezit van overtollige boeken en prentbriefkaarten, die in aanmerking komen voor afstoting. Soms gaat het om exemplaren die in veelvoud aanwezig zijn in het archief. Antiquarisch materiaal zult u echter niet aantreffen bij deze verkoop. 

·      Tentoonstelling ‘Beter een goede buur dan een verre vriend’. Vlissingen tijdens de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). Hierbij aandacht voor de mobilisatie, militaire begraafplaats WO I, het moederhuis, zeemijnen, de kunstschilder Gerard Jacobs en een beeld hoe Vlissingen er in 1915 uitzag. Zie bijlage!

·      Presentatie van het Open Cultuur Data Project; tekeningen Machinefabriek-Ketelmakerij Kon. Mij. De Schelde 1876-1938. Deze tekeningen zijn beschreven en met behulp van Damen Schelde Naval Shipbuilding gedigitaliseerd. Hierbij wordt gebruik van het materiaal voor bijvoorbeeld publicaties eenvoudiger en wordt archiefonderzoek gestimuleerd.

Aanvang presentaties: 11.00 en 15.00 uur

·      In het kader van Vaders Voor Lezen (i.s.m. bibliotheek ’t Spui) leest de gemeentearchivaris voor aan kinderen van 4 tot 8 jaar. Daarna gaan we op zoek naar het archiefspook. Tijd: 13.30-14.30 uur. Voor dit onderwerp aanmelden bij activiteit@spui.nl.

·      Doorlopende presentatie van foto-aanwinsten

·      Voor de bezoekers een gratis afdruk van een machinetekening van wachtschip de Noord-Brabant

Gemeentearchief Vlissingen

Hellebardierstraat 2

Tijd: 10.00-17.00 uur

·      PS; daarnaast is ook een bezoek aan de Michiel de Ruyterdag in het muZEEum aan te bevelen. 

Stenen documenten: het graf van ingenieur Martin

Graf van ingenieur Martin en zijn gezin op de gemeentewerf aan de Vredehoflaan

Fotocollectie gemeentearchief Vlissingen FA 48211. Foto R.H.C. van Maanen

Zo ben je bezig met een educatief project, zo sta je op een begraafplaats. Grafstenen en –monumenten zijn in feite ook een soort van documenten zij het van steen. Maar hoe en waarom kwam ik daar nu terecht?

Volgend jaar bestaat de Vlissingen 700 jaar als stad. Een van de ideeën die geopperd werden, was het maken van een educatieve website voor het onderwijs. Voorwaarden waren onder meer dat de website voor meerdere jaren in de lucht moest blijven, ondersteunend van aard en geschikt voor groepen vanaf 3-4 tot en met 7-8. Ondersteunend wil zeggen dat een leraar gebruik kan maken van wat de website biedt bij de behandeling van een thema in de klas, maar dat dat niet verplicht is. Naast het aanbieden van korte teksten, beeld- en geluidsmateriaal etc. wordt ook verwezen naar bronnen wanneer een verdere verdieping gewenst is. Dat kan bijvoorbeeld het gemeentearchief zijn voor meer foto’s en/of documenten, maar ook een stadswandeling of gastlessen. Vanzelfsprekend is ook dat een tekst die de kinderen in groep 7-8 behandelen en begrijpen heel anders is dan wanneer het onderwerp in groep 3-4 aan de orde zou komen.

Samen met de Bibliotheek Vlissingen zijn wij nu aan het aftasten wat er nodig is en wie het gaat doen. Zo zal de bibliotheek onder meer een (globale) inventarisatie maken van de diverse leermethoden en de thema’s die in de klas worden behandeld met bijbehorende tijdsbalk. Bovendien gaan ze straks de website maken en nog veel belangrijker onderhouden. Het gemeentearchief als historisch kenniscentrum zal teksten en beeldmateriaal aanleveren al dan niet als half- of als eindproduct. Gaandeweg zullen meer culturele instellingen worden ingeschakeld om daar waar nodig en/of gewenst hun steentje bij te dragen. Dan kan voor één maar ook voor meerdere thema’s zijn.

Detailopname graf van ingenieur Martin en zijn gezin op de gemeentewerf aan de Vredehoflaan

Fotocollectie gemeentearchief Vlissingen FA 48214. Foto R.H.C. van Maanen

Als proef is gekozen voor het thema industriële revolutie en dan met name de gevolgen voor Vlissingen. De reden voor dit onderwerp is het archief van de Kon. Mij. De Schelde, beheerd door het gemeentearchief Vlissingen en dat bij uitstek industrialisatie in Vlissingen ‘verbeeldt’. Bovendien zijn in Vlissingen nog ‘tastbare’ herinneringen als het gebouw van de machinefabriek. Op het moment dat deze werf annex machinefabriek-ketelmakerij werd opgericht in 1875, is geen sprake van grootschalige industrie c.q. nijverheid in de stad. Ja, er is een chocoladefabriek, een sigarenfabriek en een zeepziederij maar daar houdt het wel een beetje mee op. De marinewerf die aan honderden arbeiders werk bood, is dan al enkele jaren buiten bedrijf. De uitbreiding en verbetering van het spoornetwerk en de havenwerken hebben ook (nog) niet het gewenste resultaat opgeleverd. En dan in 1875 wordt De Schelde opgericht en groeit uit tot de grootste werkgever in Vlissingen en omgeving met soms duizenden werknemers. Twee personen staan altijd op de voorgrond als het gaat om de beginfase te weten, Arie Smit en Bruno Tideman. Voor het educatieve verhaal wordt echter iemand anders naar voren gehaald, namelijk de uit Schotland afkomstige ingenieur Martin. Gedurende zijn werkzaam leven is hij de grote man achter het constant verbeteren van de schepen, ketels, machines en andere producten gemaakt door De Schelde. Hij ontwerpt ook de nieuwe machinefabriek nadat het eerste gebouw al kort na de bouw afbrandde.

Martin wordt de hoofdrolspeler in de eerste tekst over industrialisatie en met zijn ogen gaan we kijken naar wat er in Vlissingen gebeurde. Zo is er onder meer een korte levensbeschrijving, foto’s van hemzelf en bestaat het graf nog waar hij begraven ligt. Het is een herinnering aan hem in steen gevat, dus een soort tijdsdocument. Vandaar ook dat bezoek vandaag aan de begraafplaats.

Educatie en het gebruik van schoolplaten

 Foto Kees de Grave

Morgenochtend dinsdag 11 februari komt groep 8a van de basisschool CBS De Wissel langs op het gemeentearchief. Ze zijn bezig met het geschiedenisproject 50 jaar voor Christus-2014 verdeeld in tien tijdvakken. Voor elk tijdvak moeten de leerlingen ook nagaan wat er toen in Vlissingen gebeurde. De afgelopen weken zijn dan ook met enige regelmaat kinderen langs geweest of hebben ze opgebeld/gemaild. Dat is een goede zaak want wij presenteren ons tenslotte ook als het kenniscentrum van Vlissingen als het gaat om de plaatselijke geschiedenis. Toch lopen we dan ook tegen beperkingen aan. Er zijn bijvoorbeeld geen archiefstukken bewaard gebleven over de Romeinen in Vlissingen. En ‘dankzij’ de Engelsen en Napoleon is er helaas ook veel minder archief bewaard gebleven sinds het ontstaan van Vlissingen meer dan 700 jaar geleden. Hoe dat laatste zit? Wel, Napoleon had grootse plannen en wilde ook Engeland toevoegen aan zijn imperium. Er werd een grote vloot van (transport) schepen uitgerust voor een invasie. Vlissingen speelde hierbij een belangrijke rol en de al bestaande marinefaciliteiten waren verder uitgebreid. Antwerpen moest een van de scheepsbouwcentra van de Franse marine worden. De dreigende invasie baarde de Engelsen zorgen en op hun beurt vielen ze Walcheren binnen op weg naar Antwerpen. Bij hun terugtocht brachten zij grote schade toe aan bijvoorbeeld de Dokhaven in Vlissingen. Al snel kwamen de Fransen terug en werd met het herstel van de oorlogsschade begonnen. Helaas was de grootste (cultuur-historische) schade voor Vlissingen onomkeerbaar. De Engelsen hadden namelijk tijdens het bombardement waarmee zij hun invasie begonnen het Vlissingse stadhuis in brand geschoten. Nu was dat een schitterend gebouw en dus een groot verlies. Alleen op zolder lag het stadsarchief en papier en perkament hebben de vervelende gewoonte goed te branden. Weg stadsarchief dus! Althans het overgrote deel.

In onze atlas (HTA-ID850) hebben we deze mooie prent van het brandende stadhuis 
op 14-8-1809

Het MuZeeum in Vlissingen bezit nog een van de Engelse Congreve-raketten gebruikt tijdens de beschieting.

Nu heeft het gemeentearchief ook geen white-board in huis maar straks wel wijsgierige kinderen. Dus hoe dit op te lossen? Gelukkig zijn wij in het bezit van een grote collectie originele schoolplaten, de white-boards van het verleden. Hieruit worden voor elk tijdvak een of meerdere schoolplaten gelicht. Vervolgens worden er een of meerdere archiefstukken en prenten bijgezocht met de bijbehorende verhalen. Vanwege én de beschikbare ruimte én om voldoende interactie te krijgen, is in overleg met de leraar de groep in tweeën gesplitst. Eén groep start in het gemeentearchief, de tweede groep start met een rondleiding rond de Dokhaven. Vervolgens wisselen na een uur beide groepen. Voor de rondleiding is een plattegrond gemaakt met bijbehorende teksten met aandacht voor de maritieme en industriële revolutiegeschiedenis van Vlissingen. Nu maar hopen op mooi weer morgen!

Foto Kees de Grave

Scheepswerf Kon.Mij. De Schelde en haar tekeningen 1875-

Het Scheldearchief bestaat in feite uit drie delen, te weten het directie-archief, de fotocollectie en tenslotte het tekeningenarchief. De afgelopen maanden is de overbrenging van dat laatste archief van het hoofdkantoor van Damen Schelde Naval Shipbuilding naar het gemeentearchief voorbereid en in september-oktober werd alles overgebracht. Naast een aparte serie tekeningen afkomstig van de machinefeabriek en ketelmakerij gaat het hierbij om de tekeningen van de Tekenkamer. De laatste serie tekeningen was onderverdeeld in marinescheepsbouw, koopvaardijscheepsbouw en overigen. De Kon. Mij. De Schelde heeft zich ook bezig gehouden met constructiebouw zoals bruggen en vliegtuigen. Helaas is van de laatste activiteit slechts een enkele tekening bewaard gebleven. De tekeningen die nu zijn overgebracht naar het gemeentearchief dateren uit de periode 1865-1970.

De hamvraag voor maritiem-historisch geïnteresseerden is natuurlijk: wat is er bewaard en kan ik dat inzien?

Van de machinefabriek annex ketelmakerij zijn circa 2.400 tekeningen bewaard gebleven. Deze zijn inmiddels allemaal beschreven. De oudste tekeningen dateren van 1876-1877 en betreffen de ketels geleverd voor de Concurrent I en II, gebouwd voor Arie Smit te Slikkerveer en de machine voor de stoomschoener Schelde. Uit de 19e eeuw en begin 20e eeuw zijn relatief veel tekeningen bewaard gebleven. Dat neemt af na de jaren twintig en vanaf de Tweede Wereldoorlog zijn nauwelijks tekeningen bewaard gebleven. Het is de bedoeling om deze bestanden te digitaliseren, te koppelen aan de beschrijvingen en het vervolgens via het internet aan te bieden voor raadpleging. Het streven is om dit medio 2014 te realiseren.

Van de afdeling scheepsbouw zijn een veelvoud aan tekeningen bewaard gebleven te beginnen vanaf het eerste schip dat er werd gebouwd. Echter van sommige schepen resteren slechts enkele tekeningen en van andere schepen weer honderden. Er waren in feite twee series, een serie nettekeningen en een serie calques. De serie nettekeningen beslaat zo'n 1.500 tekeningen en is voor 60% beschreven. Naar verwachting is in januari 2014 de gehele serie beschreven. Anders ligt dit bij de calques. Deze bevinden zich deels nog in de originele kokers en deels in zuurvrije dozen. De omvang is vooralsnog moeilijk te bepalen omdat veelal kleine tekeningen ingerold zijn tussen de grote tekeningen. Naar schatting gaat het om meer dan 10.000 tekeningen. De materiële staat van de calques is deels slecht. Dat komt door meerdere oorzaken. Afgezien van klimatologische invloeden (vocht-warmte-koude) zijn calques zeker op (relatief korte) termijn gevoeliger voor scheuren of nog erger in stukjes breken dan papier. Het is een proces dat wij kunnen vertragen maar niet stoppen. Daarnaast zijn er in het verleden geregeld scheuren gerepareerd met behulp van plakband. Dat plakband is inmiddels opgelost en vormt nu een uitstekende lijmlaag tussen de opgerolde tekeningen. Het resultaat laat zich raden. De tekeningen kunnen niet meer worden afgerold dan met gevaar voor (grote) schade. De bewerking van de calques gaat meerdere jaren duren. Dit komt door de hoeveelheid en door de materiële staat. De calques moeten worden beschreven, daarna volgt een eventuele digitalisering en beschikbaarstelling via het internet.

Maar welke informatie bieden de tekeningen ons. Dat is heel wisselend. Van pijpleidingen tot schroefbladen, van machines en ketels tot het geëtste glas in de deuren van de eetsalon van een Russisch koopvaardijschip uit de jaren vijftig van de 20e eeuw. Wil je meer weten over de verschillen tussen het meubilair voor de 1e, 2e en 3e klas passagiers en/of het bed waarin de kapitein sliep gelijk was aan dat van de stoker? Op dit soort vragen is straks een antwoord worden gegeven. Er is dus eigenlijk maar één maar, eerst moeten de tekeningen worden beschreven en daar zijn wij hard mee bezig.

Machines voor de Noord-Brabant rond 1900

De tekeningen waren opgeslagen in drie ruimten en speciaal daarvoor gemaakte kasten. Deze kasten werden in eigen beheer gemaakt op de Timmerfabriek.

Tekeningenkasten machinefabriek/ketelmakerij

Tekeningenkasten scheepsbouw

Na de overbrenging van alle bewaard gebleven tekeningen naar het gemeentearchief hadden de tekeningenkasten geen nut meer. De tekeningen worden nu grotendeels bewaard in zuurvrije dozen in afwachting van verdere bewerking. Het lot van de kasten was dus de vuilniscontainer. In overleg echter heeft het gemeentearchief bedacht er goed aan te doen een klein deel te bewaren. Doel was en is zo een beeld te geven hoe de tekeningen vroeger bewaard werden. Bovendien zijn de kasten ook een stukje maritiem-historisch erfgoed. Van de bovenbouw resteert niets meer. Daarvoor is het plafond in de archiefbewaarplaats te laag. Van de onderbouw is een gedeelte bewaard gebleven en opnieuw opgebouwd.

Tekeningenkast als bouwpakket

Opnieuw gebouwd in de archiefbewaarplaats en inmiddels deels gevuld met tekeningen

Kinderen ontwerpen reclamemateriaal voor scheepvaartmaatschappij

Op maandag 23 en dinsdag 24 september vond de Kunst-en cultuurroute basisonderwijs groep 7/8 plaats. Ook wij deden mee. In totaal passeerden bijna 80 meisjes en jongens de kluisdeur. Het programma viel in twee delen uiteen. Eerst was er een kleine rondleiding in de kluis waarbij verteld werd wat een archief is. Dat laatste was belangrijk omdat dat ook te maken had met het tweede deel van het programma. Op de studiezaal waren reclameposters opgehangen, er lagen enkele originele bouwtekeningen van een schip en het meubilair en een zogenaamd stalenboek. Dat laatste boek werd gebruikt voor de inrichting en stoffering van een koopvaardijschip en bevat stalen van de gebruikte gordijnstoffen, stoelbekleding, vloerbedekking, hout- en andere materiaalsoorten voor het meubilair. De opdracht was simpel. Uitgangspunt was dat er een nieuwe veerlijn op Engeland werd geopend en dat er nog geen logo, reclameposters etc. beschikbaar waren. Met andere woorden, (kleur-)potloden, gummetjes, puntenslijpers en blanco papier lagen klaar op de tafels. Er was slechts een grove schets gemaakt hoe bijvoorbeeld dat logo eruit kon zien. Met slechts een summiere toelichting werd het aan de fantasie/verbeeldingskracht van de kids overgelaten om het gewenste op papier te zetten. Het resultaat mag er naar zijn, sommige tekeningen konden zo door naar een reclameadviesbureau voor de finishing touch! Volgens ons hadden de kids veel plezier in deze opdracht, sommigen wilden zelfs niet weg. Het is op het moment niet mogelijk alle tekeningen te laten zien, maar de onderstaande voorbeelden willen wij niemand onthouden. 

Noor

Iraisha

Sữmely

 

Zahra

Het gemeentearchief Vlissingen en de Vlissingse Zeedag 13 oktober 2013

Vanmiddag opent ook het gemeentearchief Vlissingen haar deuren. Sterker nog de stalen deur tot onze schatkamer gaat open. Normaliter mag het publiek niet komen in het archiefdepot. Vandaag maken wij een uitzondering. Om 13.30, 14.30 en 15.30 zijn er rondleidingen van circa een half uurtje. Sommige schatten uit de Vlissingse geschiedenis komen voor het zoeklicht. Welke? Kom zelf maar kijken.

Jammer genoeg is onze laatste 'aanwinst' nog niet te bewonderen. De scheepswerf Kon. Mij. De Schelde en haar opvolger Damen Schelde Naval Shipbuilding bewaarden het grootste deel van hun tekeningen opgerold in speciaal daarvoor bij de eigen timmerfabriek gemaakte houten kasten. Een klein deel daarvan is 'gered' en wordt straks weer opgebouwd in het archiefdepot en deels gevuld met tekeningen. Zo kun je een idee krijgen hoe vroeger tekeningen bewaard werden.

Verder kan men natuurlijk ook nog onze expositie Kringen in het water. Leven rond het Dok, gemeentearchief Vlissingen nog bezoeken. Binnenkort wordt deze tentoonstelling gesloten, dus dit is een van uw laatste kansen om de Vlissingse Dokhaven in woord en beeld tussen 1900 en anno 2013 te bewonderen. Bovendien wordt ook de animatiefilm zoals de Dokhaven er rond 1900 uitzag gedraaid. Om de lange relatie tussen de (Koninklijke) Marine en Vlissingen te benadrukken wordt verder aandacht besteed aan het pantserdekschip Noord-Brabant. Gebouwd op De Schelde, kwam het in 1926 terug naar Vlissingen voor de opleiding van matrozen totdat het in 1940 door e eigen bemanning in brand werd gestoken.

Wij zijn er klaar voor, dus tot vanmiddag!

Scholieren en het archief op zee tijdens de Kunst- en cultuurroute 2013

Komende maandag en dinsdag vindt weer de Kunst- en cultuurroute weer plaats. Doelgroep is groep 7/8 van het basisonderwijs. Ook wij zijn dit jaar van de partij. Het is altijd wikken wikken en wegen wat je als archiefdienst doet op zo’n dag. Het moet én leerzaam zijn én toch een hoog entertainmentgehalte hebben én laten zien wat een archiefdienst is en doet. In de afgelopen maanden is veel werk gestoken in het archief van de Kon.Mij. De Schelde. Zo zijn afgelopen week de laatste scheepsbouwtekeningen overgebracht van het hoofdkantoor naar het gemeentearchief. De komende jaren moet nog veel tijd worden gestoken in het beschrijven van deze tekeningen. Maar wat heeft dit nu te maken met het aanstaande bezoek van de scholieren? Wel, tijdens de voorinventarisatie kwamen ook tekeningen van stoelen, banken en bedden tevoorschijn die bestemd voor de schepen. Het idee was snel geboren. Als we nu eens het nuttige en het aangename verenigen. De kinderen krijgen eerst een rondleiding in de kluis waarbij van alles wordt verteld over wat een gemeentearchief is en doet. Voor de uitleg van het verhaal gebruiken wij tekeningen, foto’s en boeken uit het Scheldearchief. De volgende stap is een opdracht op de studiezaal. Niet het opzoeken van foto’s op de computer of artikelen in de krant. Neen, ze moeten hun creativiteit gaan gebruiken. In de archiefbewaarplaats hebben ze een indruk gekregen van water allemaal komt kijken bij het ontwerpen en bouwen van een schip. De opdracht is simpel. Een imaginaire scheepvaartmaatschappij genaamd De Vlissingse Fles wil op 1 juni 2014 starten met een veerbootlijn tussen Vlissingen en Engeland. Ze heeft echter nog niets, geen schip, geen reclamemateriaal etc. De kids worden gevraagd om te helpen. Ze mogen hierbij kiezen uit het zelf ontwerpen c.q. inrichten van een schip, het ontwerpen van meubilair, een logo of een reclameaffiche. Op de studiezaal ligt archiefmateriaal als een tekening van een koopvaardijschip, het stoffeerplan en voorbeelden van meubilair. Verder een origineel stalenboek van datzelfde schip met voorbeelden van de gebruikte vloerbedekking, houtsoorten en behang en een reclame affiche. Het is nu aan hen om met hun creativiteit te wedijveren met de professionals. De mooiste uitwerkingen worden geplaatst of op website en/of weblog. De potloden zijn inmiddels geslepen.